Uchambuzi wa Waamuzi 12 — Maneno, Kiburi, na Gharama ya “Shibolethi”
- Pr Enos Mwakalindile
- Nov 23, 2025
- 10 min read
Wakati neno moja linageuzwa kuwa silaha, vinywa vyetu vinafanya nini kwa familia ya Mungu?
1.0 Utangulizi — Matamshi Yanapogeuka Swala la Kufa au Kupona
Waamuzi 12 ni sura ambayo uwanja wa vita hautangulii upanga kwanza, bali ulimi. Kabila linahisi limedharauliwa na kuwekwa kando. Kiongozi aliyejeruhiwa ndani ya nafsi anajibu kwa ukali badala ya upole. Tusi linatolewa, vita vya kiraia vinalipuka, na ndugu elfu arobaini na mbili wanaanguka kwenye vivuko vya Yordani. Mwishowe, neno moja tu, “Shibolethi,” linakuwa mpaka kati ya uhai na mauti.
Kama Waamuzi 11 inavyotuacha kwenye mshutuko kwa habari ya nadhiri ya baba na hatima ya binti, Waamuzi 12 inatuonyesha aina nyingine ya msiba: si kifo cha mtoto mmoja mpendwa, bali mauaji ya maelfu ya watu wa Mungu kwa mikono ya watu wa Mungu wenyewe. Efraimu na Gileadi, wote wana wa Israeli, wanageukiana wao kwa wao kwa mikuki na mapanga. Adui si Wamidiani wala Waamoni; adui ni kiburi na heshima iliyojeruhiwa.
Halafu, kana kwamba kitabu kinataka tupumue tena, simulizi inataja kimya kimya waamuzi wengine watatu “wadogo” — Ibzani, Eloni, na Abdoni — viongozi tusioelezewa sana habari zao, lakini maisha yao yanaashiria miaka ya utulivu wa aina fulani.
Sura hii inatutafakarisha maswali mazito: Tunajibu vipi tunapohisi tumeachwa, tumeonewa, au tumedharauliwa? Nini hutokea tunaporuhusu majeraha ya zamani na kiburi cha kikabila kuongoza maneno yetu? Na “shibolethi” zetu za leo — kanuni na misemo tunayoyatumia kuwatenganisha watu kati ya “sisi” na “wale” kwa matamshi, mtindo, au hadhi — zinatufanyia nini ndani ya mwili wa Kristo?
2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kimaandishi — Baada ya Nadhiri ya Yeftha, Kabla ya Nguvu za Samsoni
2.1 Kutoka Diplomasia ya Gideoni Hadi Mgongano wa Yeftha
Mzozo wa Waamuzi 12 si wa mara ya kwanza kwa kabila la Efraimu kulalamika kwamba halikualikwa kwenye vita. Katika Waamuzi 8:1–3, Efraimu wanamkabili Gideoni: “Kwa nini umetutendea hivi, usituitie tulipokwenda kupigana na Midiani?” Gideoni anawajibu kwa upole, akiwatukuza kwa kuwakumbusha jinsi walivyowakamata wakuu wa Midiani na kuwapiga. Kwa maneno mengine, anasema: “Ninyi mmefanya makubwa zaidi kuliko mimi.” Hasira yao inapoa, na vita vya ndani vinazuiliwa.
Sasa, katika Waamuzi 12, Efraimu wanarudia malalamiko yale yale, lakini mhusika mkuu anayelalamikiwa amebadilika. Yeftha si Gideoni. Mahali ambapo Gideoni anazima moto kwa unyenyekevu na maneno ya kupoleza, Yeftha — ambaye maisha yake yamejengwa juu ya kukataliwa na makubaliano ya mikataba — anajibu kwa namna inayoongeza petroli kwenye moto wa mzozo (Block 1999, 392–95).
2.2 Mwisho wa Mzunguko wa Yeftha na Mporomoko wa Kitabu
Kimaandishi, Waamuzi 12:1–7 ni hitimisho la mzunguko wa Yeftha ulioanza 10:6 na swali la 10:18–11:1. Yeftha tayari ameshaokoa Israeli kutoka kwa Waamoni, lakini kama ilivyo kwa waamuzi wengi wa sehemu ya pili ya kitabu hiki, simulizi lake halimaliziki kwa ushindi ulio wazi na safi, bali kwa mpasuko wa ndani na huzuni nzito (Webb 1987, 154–58).
Kisha Waamuzi 12:8–15 inawatambulisha waamuzi watatu “wadogo” — Ibzani, Eloni na Abdoni. Taarifa zao fupi zinafanana na za Tola na Yairi katika sura ya 10. Kwa pamoja, taarifa hizi kama madaraja zinaunganisha mizunguko mikubwa, zikiashiria kwamba katikati ya giza la hadithi hizi, kulikuwepo pia vipindi vya uongozi wa kawaida na utulivu wa kiasi (Block 1999, 399–402).
2.3 Jiografia na Vivuko vya Yordani
Jiografia hapa ina maana. Gileadi iko mashariki ya Yordani, Efraimu upande wa magharibi. Vivuko vya Yordani vinakuwa sehemu nyeti — si tu kwa majeshi kupita, bali kwa kutambulisha watu. Mpaka wa maeneo ya makabila unageuka kuwa mahali ambapo mpaka wa matamshi — namna unavyotamka “Shibolethi” — unakufanya kuwa hai au mfu. Kitu ambacho kingeweza kuwa daraja kinageuzwa kuwa chujio. Mto uliowaunganisha pamoja unageuzwa kuwa kaburi la pamoja (Block 1999, 395–96).
3.0 Ufafanuzi — Kutembea Ndani ya Waamuzi 12
3.1 Waamuzi 12:1–3 — Malalamiko ya Efraimu na Jibu la Yeftha
“Watu wa Efraimu walikusanyika, wakavuka mpaka Safoni, wakamwambia Yeftha, ‘Kwa nini ulivuka kwenda kupigana na Waamoni, wala hukuituita twende pamoja nawe? Nyumba yako tutaiunguza juu yako kwa moto.’” (12:1)
Efraimu wanakuja wakiwa tayari wana hasira, vichwa vikiwa vimechemka. Malalamiko yao yanafanana na yale ya zamani: “Mbona hukutujumuisha kwenye utukufu?” Lakini safari hii wanaongeza tishio kali: “Tutachoma nyumba yako juu yako.” Hawa hawaji kama ndugu waliojeruhiwa wakitaka ufafanuzi; wanaonekana kama genge la waliovimbiana kwa jazba.
Yeftha anawajibu kwa msimamo mkali:
“Mimi na watu wangu tulikuwa na ugomvi mkuu na Waamoni; nilipowaita ninyi hamkuniponya mikononi mwao… Niliitia nafsi yangu hatarini, nikavuka kwenda kupigana na Waamoni, Bwana akawatia mikononi mwangu. Mbona basi mmenijilia leo kupigana nami?” (12:2–3, muhtasari)
Tofauti na Gideoni, Yeftha hajiepushi na mapambano ya hoja. Anasisitiza kwamba aliwahi kuwaita, lakini hawakuitikia. Akiishachukua hatua bila msaada wao, na kupokea ushindi kutoka kwa Bwana; sasa hawawezi kuja mwishoni wakiwa na ghadhabu zilizopitwa na wakati. Sauti yake ni ya kujitetea, imenyooka, na kwa upande fulani inaonekana kueleweka — lakini si sauti ya kupatanisha. Pande mbili zenye kiburi zimesimama uso kwa uso, hakuna aliyeko tayari kunyenyekea.
3.2 Waamuzi 12:4–6 — Vita vya Ndugu na Mtihani wa “Shibolethi”
“Ndipo Yeftha akakusanya pamoja watu wote wa Gileadi, akapigana na Efraimu. Watu wa Gileadi wakawapiga Efraimu, kwa sababu walikuwa wamesema, ‘Ninyi ni wakimbizi wa Efraimu, enyi Wagileadi, kati ya Efraimu na Manase.’” (12:4)
Tusi lao linafichua kilicho moyoni. Efraimu wanawadharau Wagileadi wakisema ni “wakimbizi” — watu waliopotea, wa daraja la chini, kana kwamba si kabila kamili bali ni mabaki tu kati ya Efraimu na Manase. Maneno hayo ya kuwadhalilisha yanamiminia mafuta moto wa jeraha la Yeftha la kukataliwa (Block 1999, 396).
Vita vinawaka. Wagileadi wanakamata vivuko vya Yordani, njia pekee ya kurudi upande wa magharibi. Halafu tunasikia tukio la kutisha:
“Ikawa hapo waliposema wale wakimbizi wa Efraimu, ‘Niacheni nivuke,’ watu wa Gileadi wakamuuliza, ‘Wewe u Mwefraimu?’ Akisema, ‘La,’ walimwambia, ‘Sema Shibolethi’; naye akisema, ‘Sibolethi,’ kwa maana Waefraimu hawakuweza kuitamka sawa. Kisha wakamkamata, wakamchinja penye vivuko vya Yordani. Wakaanguka wakati huo watu wa Efraimu arobaini na mbili elfu.” (12:5–6, muhtasari)
Konsonanti moja inakuwa hukumu ya kifo. Lafudhi ya Efraimu haiwezi kutoa sauti ya “sh”; ulimi wao unawafichua. Neno “Shibolethi” (labda likimaanisha “sikio la nafaka” au “mto mdogo”) linageuzwa kuwa nenosiri la kuwatenga na kuwaangamiza (Webb 1987, 156–57).
Idadi ya elfu arobaini na mbili huenda ni takwimu iliyokadiriwa, lakini ujumbe ni wazi: hili ni janga kubwa la ndani. Watu wa Mungu hawaangamii kwa mikono ya Wamidiani au Waamoni; wanateketezana wao kwa wao kwenye mto wao wenyewe.
3.3 Waamuzi 12:7 — Wasifa wa Maisha ya Yeftha
“Yeftha akawahukumu Israeli muda wa miaka sita. Ndipo Yeftha Mgileadi akafa, akazikwa katika mji wake katika nchi ya Gileadi.” (12:7)
Baada ya simulizi ndefu na nzito ya sura ya 11 na mistari ya 1–6 ya sura hii, habari za kifo cha Yeftha ni fupi sana. Miaka sita tu. Hakuna kauli ya “nchi ikapata raha,” hakuna sifa wala hukumu ya wazi. Ni mstari tu na kaburi.
Hadithi yake inaishia kama jina lake linavyomalizikia kwenye kurasa hizi: liliibuka kwa kishindo, likavuma katika matukio mchanganyiko, kisha likatoweka kwa kimya. Aliwaokoa Israeli kutoka kwa Waamoni, lakini uongozi wake ukatiwa doa na nadhiri ya hatari na vita vya damu kati ya ndugu. Kimya cha mwandishi juu ya kifo chake nacho kinaongea.
3.4 Waamuzi 12:8–15 — Ibzani, Eloni, na Abdoni: Viongozi Watulivu Katika Nyakati za Msukosuko
Sura inaendelea kwa kuwatambulisha waamuzi watatu tusiofahamu sana:
Ibzani wa Bethlehemu (12:8–10) anawahukumu Israeli miaka saba. Ana wana thelathini na binti thelathini. Anawaozesha binti zake nje ya jamaa, na analetewa wake kwa ajili ya wanawe kutoka nje. Ni picha ya mtandao wa ndoa na mahusiano, aina ya uongozi unaoeneza mawasiliano na ushirikiano.
Eloni Mzabuloni (12:11–12) anawahukumu Israeli miaka kumi. Tunaambiwa tu kabila lake, muda wake, na sehemu alipozikwa.
Abdoni mwana wa Hileli Mpirathoni (12:13–15) anawahukumu Israeli miaka nane. Ana wana arobaini na wajukuu thelathini wanaopanda punda sabini — ishara ya hadhi, utajiri na heshima ya kifamilia.
Kama ilivyokuwa kwa Tola na Yairi (taz. Waam 10:1–5), taarifa hizi zinaonyesha vipindi vya utulivu na uongozi wa wenyeji (Block 1999, 399–402). Hakuna vita vikuu vinavyotajwa, hakuna miujiza mikubwa. Hata hivyo, kuwepo kwao ndani ya kitabu kunadokeza kwamba, katikati ya mporomoko wa kimadili, Mungu bado aliinua watu walioweza kushikilia mambo yasisambaratike kabisa.
4.0 Tafakari ya Kiroho — Maneno, Kiburi, na Kuvunjika kwa Watu wa Mungu
4.1 Wakati Maneno Yanapogeuka Silaha
Waamuzi 12 ni somo la wazi juu ya nguvu ya uharibifu ya maneno. Lawama ya Efraimu — “Mmetuweka kando” — inakuja ikiwa imebeba tishio la moto. Jibu la Yeftha ni la kujilinda na gumu kupokelewa na wanaomshambulia. Tusi la Efraimu — “ninyi ni wakimbizi wa Efraimu” — linadhalilisha utambulisho na kushusha hadhi ya Gileadi. Kisha “Shibolethi” inakuwa silaha ya mwisho: silabi ndogo iliyogeuka upanga.
Maandiko yanatukumbusha mara kwa mara kwamba “mauti na uzima huwa katika uwezo wa ulimi” (Mith 18:21). Hapa tunaona upande wa mauti ukishinda. Hakuna anayetoa “jibu la upole linalogeuza ghasira” (Mith 15:1). Viongozi waliopo hawatumii maneno kutuliza mivutano — kama Gideoni alivyowahi kufanya — bali lugha inakuwa chombo cha kuaibisha, kuchuja, na kuangamiza.
4.2 Kiburi, Majeraha, na Kuongeza Moto
Historia ya Efraimu ndani ya kitabu inaonyesha mtindo wa kiburi kilichojeruhiwa. Wanajiona kama wa katikati ya kila kitu, wanaostahili heshima ya juu. Wanapohisi wameachwa, hawaanzi kwanza kuuliza jinsi Mungu anavyofanya kazi nje ya mipaka yao; wanageukia ndugu zao kwa hasira (Wilcock 1992, 118–21).
Kwa upande wake, Yeftha ni kiongozi aliyeundwa na kukataliwa na mazungumzo ya biashara. Ametupwa nje na ndugu zake, akakusanya watu waliotelekezwa, akaingia madarakani kwa makubaliano ya masharti na wazee wa Gileadi, akatafuta amani na mfalme wa Waamoni, na hata nadhiri yake katika sura ya 11 inaonyesha mtazamo wa “nikufanyie hiki, unifanyie kile” (Block 1999, 386–88, 394–97). Sasa, anapodhalilishwa na Efraimu, hawezi kumezea maneno hayo au kutafuta njia ya upatanisho. Heshima yake iliyojeruhiwa inakutana na kiburi cha Efraimu, na matokeo yake ni janga.
Majeraha ambayo hayajaponywa mioyoni mwa viongozi, yakichanganywa na kiburi cha kikabila, yanatengeneza mazingira mazuri kwa migogoro kulipuka na kuteketeza wengi.
4.3 “Shibolethi” na Kugawanyika kwa Watu wa Mungu
“Shibolethi” inasimama kama ishara inayotisha ya jinsi tofauti ndogo zinavyoweza kuwa mipaka ya mauti. Tofauti ndogo ya lafudhi, herufi moja, au mtindo wa kuongea vinageuka kuwa alama ya nani ni wa “ndani” au wa “nje” — si tu katika Israeli ya kale, bali katika nyakati zote (Webb 1987, 156–57).
Kanisa pia lina “shibolethi” zake. Wakati mwingine ni matamko ya kitheolojia; wakati mwingine ni utamaduni wa ibada, namna ya kuvaa, au msimamo wa kisiasa. Haimaanishi mambo hayo sio ya kuzingatiwa; yanaweza kuwa na uzito. Lakini yanapogeuzwa kuwa silaha ya kuwaangusha na kuwadharau waumini wengine, tunajikuta tumesimama kwenye vivuko vya Yordani tukiwa na mapanga mikononi.
Yesu hakuondoa ukweli wala mipaka ya mafundisho, lakini alihamishia mahali pengine alama ya ndani kabisa ya utambulisho : “Kwa hili watu wote watajua ya kuwa ninyi ni wanafunzi wangu, mkiwa na upendo ninyi kwa ninyi” (Yoh 13:35). Upendo unapotoweka, na maumbile ya “shibolethi” zetu yakakuzwa zaidi kuliko msalaba, mwili wa Kristo unaanza kupasuka vipande vipande.
4.4 Mkono Usioonekana wa Mungu Kwenye Nyumba Iliyogawanyika
Cha kushangaza, katika Waamuzi 12 Mungu hazungumzi chochote. Hakuna neno jipya la Bwana, hakuna hukumu ya wazi juu ya vita vya ndani vya Yeftha. Hata hivyo, tayari tumeambiwa kabla kwamba Mungu ndiye anayewakabidhi Israeli mikononi mwa maadui na kuwasimamia waamuzi (Waam 10:6–16; 11:29, 32). Ukuu wake haujatoweka; unafanya kazi kimya kimya nyuma ya pazia la matukio.
Mwishoni mwa sura, maisha yanaendelea. Waamuzi wanakuja na kuondoka. Israeli wanatembea kwa kupepesuka hadi kufika wakati wa Samsoni na hatimaye ufalme. Kitabu kizima kinachora mporomoko wa taratibu, kinatuonyesha kile kinachotokea wakati “kila mtu afanyapo apendavyo machoni pake mwenyewe” (Waam 21:25; taz. Block 1999, 44–49; Webb 1987, 31–35).
Waamuzi 12 inatukumbusha kwamba watu wa Mungu wanaweza kujisababishia maumivu makubwa wao kwa wao, na si kila vita tunavyovianzisha Mungu ataingilia kuvizuia. Hata hivyo, hata katikati ya machafuko, makusudi yake yanasongea mbele — akifichua ubatili wa kiburi chetu, na kutuandalia jukwaa la Mfalme wa aina nyingine tunayemuhitaji: si yule anayewaua ndugu zake kwenye mto, bali yule anayemwaga damu yake mwenyewe ili kuwaunganisha maadui msalabani.
5.0 Matumizi ya Maisha — Kulinda Ulimi, Kunyenyekesha Kiburi
5.1 Kwa Viongozi: Kujifunza Upole wa Gideoni, Si Ugumu wa Yeftha
Jifunze kutoa jibu la upole. Si kila malalamiko ni ya haki. Namna Efraimu walivyomjia Yeftha ilikuwa ya ukali na vitisho. Lakini hata hivyo, viongozi wanaitwa kujibu kwa namna inayopunguza msuguano, sio kuchochea moto. Jiulize: “Ingekuaje nikijibu kwa roho ya Kristo hapa, badala ya roho ya nafsi iliyojeruhiwa?”
Kabiliana na majeraha yako kabla hayajawadhuru watu wako. Hadithi ya Yeftha inatuonya kwamba hisia ya kukataliwa iliyoko ndani ya moyo inaweza kulipuka ghafla kuwa kulipiza kisasi kwa jamii. Tafuta uponyaji kutoka kwa Mungu na washauri wa kiroho, ili maumivu yako yasigeuke kuwa mzigo kwa wale unaowaongoza.
Kataa kutumia utambulisho kama silaha ya udhalilishaji. Migogoro inapojitokeza, epuka kutumia majina ya kuwavunjia heshima wengine kama “wakimbizi,” “watu wa huko,” au “wale.” Taja matendo na tamka hoja kwa uwazi, lakini usishushe utu wa watu.
5.2 Kwa Makanisa na Jamii za Waumini: Kuharibu “Shibolethi” Zetu
Tambueni “shibolethi” zenu. Ni misimbo gani isiyoandikwa iliyo kwenye ushirika wenu — lafudhi, kiwango cha elimu, namna ya kuvaa, msimamo wa kisiasa, au maneno maalum ya mafundisho — inayoweza kuwafanya baadhi ya waumini wajihisi kama wa daraja la pili?
Geuzeni mipaka kuwa madaraja. Vivuko vya Yordani vingekuwa sehemu za kupitisha watu kwa pamoja; vikageuzwa kuwa mahali pa kuwatenga na kuwaua. Jiulizeni: “Sehemu zetu za mpakani — mahojiano na masharti kuhusiana na nani anayestahili kubatizwa, kuingia katika ushirika, kujiunga na huduma, au kushika nafasi ya uongozi — zinafanya kazi ya kuwakumbatia na kuwalea watu, au zinawaogopesha na kuwaaibisha?”
Lindeni mioyo yenu dhidi ya ukabila. Dhambi ya Efraimu ilikuwa kujiona wao ndio kitovu cha kila kitu. Katika mazingira ya makanisa mengi au makabila mengi, kataeni kuifanya “njia yetu” kuwa sawa na “njia pekee ya Mungu.” Shikilieni utambulisho wenu kwa uthabiti, lakini kwa unyenyekevu.
5.3 Kwa Kila Mwamini: Kuweka Ulimi Chini ya Msalaba
Jiulize: Maneno yangu yanaongeza mafuta au maji? Katika migogoro ya kifamilia, mijadala ya kanisani, au mazungumzo mtandaoni, je, maneno yako yanaongeza neema na mwanga, au yanaongeza uchungu na utengano?
Omba Zaburi 141:3: “Ee Bwana, uweke mlinzi kinywani mwangu; ulinde mlango wa midomo yangu.” Fanya hili kuwa ombi la mara kwa mara, hasa unapohisi umeonewa.
Kumbuka lafudhi ya mbinguni. Katika Ufunuo, mkutano mkubwa wa watu wa kila taifa, kabila na lugha husimama mbele ya Mwanakondoo wakiimba pamoja (Ufu 7:9–10). Hawajaunganishwa kwa lafudhi moja ya duniani, bali kwa sifa moja ya pamoja kwa Kristo. Lengo si wote waseme “Shibolethi” kwa sauti ile ile, bali wote wamkiri Yesu kuwa Bwana kwa upendo.
Maswali ya Kutafakari
Wapi umeona “shibolethi” — tofauti ndogo za lugha, utamaduni au mtindo — zikitumika kuumiza au kuwanyanyasa wengine ndani ya kanisa?
Unapohisi umetengwa au kudharauliwa, unajibu zaidi kama Efraimu (kwa vitisho na madai ya kupewa heshima), au kama Gideoni katika Waamuzi 8 (ukiwa na neno la kupoza)?
Kuna watu au makundi gani moyoni mwako unayoyapa lebo ya “wakimbizi,” “wasiostaarabika,” au “wa daraja la chini” ndani ya mwili wa Kristo? Toba ya kweli ingeonekanaje hapo?
Mtu akisikiliza mazungumzo yako wiki hii, angezisikia zaidi sauti za uwanja wa vita wa Yeftha, au sauti ya heri ya Yesu akiwa kwenye Mlima wa Baraka?
Sala ya Mwitikio
Bwana Yesu, Neno uliyefanyika mwili,
Unaujua udhaifu wa ndimi zetu. Unaona jinsi tunavyotunza majeraha ya zamani na kutetea heshima yetu kuliko jina lako. Unayasikia maneno ya kejeli tunayosema, majina tunayowapa wengine, na mistari tunayochora kwa silabi na kauli.
Utuhurumie. Utusamehe kwa kila “Shibolethi” tuliyoigeuza kuwa upanga wa kukata ndugu zetu badala ya kuwakaribisha. Ponya kiburi cha Efraimu kilicho ndani yetu, na ugumu wa Yeftha uliomo ndani yetu. Tufundishe upole unaogeuza hasira, na ujasiri wa kusema ukweli bila dharau.
Wekea midomo yetu ulinzi. Yafanye maneno yetu yawe madaraja, si mipaka ya vita; mbegu za amani, si cheche za migogoro. Fanya makanisa yetu yawe sehemu ambako tofauti zipo kwa uwazi, lakini upendo unakwenda mbali zaidi — tukishiriki ungamo pekee linaloturambulisha tunaposema, Yesu ni Bwana.
Tunaomba haya kwa jina lako, wewe uliyemwaga damu yako ili kuwaunganisha maadui wawe familia moja. Amina.
Taarifa ya Somo Lijalo
Katika sura inayofuata, simulizi iinahamia kwa aina nyingine ya kiongozi:
Waamuzi 13 — Samsoni: Mtoto Wa Mnadhiri, Nguvu Aliyopewa, na Wito Ulioharibika.
Tutaona mtu aliyewekwa wakfu tangu tumboni, aliyepewa nguvu zisizo za kawaida, lakini aliyejidogesha ndani ya udhaifu wake mwenyewe — na tutauliza, ina maana gani kubeba wito bila kuruhusu wito huo utupeleke mbali.
Maelezo ya Vitabu Vilivyotumika
Block, Daniel I. Judges, Ruth. New American Commentary 6. Nashville: Broadman & Holman, 1999.
Webb, Barry G. The Book of Judges: An Integrated Reading. Journal for the Study of the Old Testament
Supplement Series 46. Sheffield: JSOT Press, 1987.
Wilcock, Michael. The Message of Judges: Grace Abounding. The Bible Speaks Today. Downers Grove, IL: InterVarsity, 1992.
Comments